ملاتونین | Melatonin

ملاتونین (Melatonin) هورمونی است که مغز در تاریکی شب ترشح می‌کند و به بدن خبر می‌دهد که وقت خواب رسیده است. شکل دارویی و مکمل آن، به صورت قرص، قرص زیرزبانی، قطره و شربت، برای مشکلاتی مثل دیر به خواب رفتن، جت‌لگ (پرواززدگی) و به‌هم‌ریختگی ساعت خواب به کار می‌رود. ملاتونین قرص خواب قوی نیست. بیشتر ساعت خواب بدن را تنظیم می‌کند و به همین دلیل زمان مصرف آن به اندازه مقدارش اهمیت دارد. در این مقاله کاربردها، دوز درست، بهترین زمان مصرف، عوارض و تداخلات ملاتونین را به زبان ساده توضیح داده‌ایم.

ملاتونین چیست و در بدن چه می‌کند؟

ملاتونین در غده صنوبری (پینه‌آل) مغز ساخته می‌شود. نور، به‌خصوص نور آبی، ترشح آن را متوقف می‌کند و تاریکی آن را بالا می‌برد. معمولاً ترشح ملاتونین از حدود دو ساعت پیش از خواب بیشتر می‌شود و نیمه‌شب به اوج می‌رسد.

ملاتونین به گیرنده‌هایی در «ساعت مرکزی» مغز (هسته سوپراکیاسماتیک) متصل می‌شود. این اتصال باعث می‌شود دمای بدن و هوشیاری کمی پایین بیاید و بدن برای خواب آماده شود. ترشح طبیعی ملاتونین با افزایش سن کم می‌شود. این یکی از دلایلی است که سالمندان اغلب خواب سبک‌تر و کوتاه‌تری دارند.

موارد مصرف قرص ملاتونین

کاربردهایی که شواهد بهتری دارند

• جت‌لگ: پس از سفر هوایی که از چند منطقه زمانی عبور می‌کند، به‌ویژه در سفر به سمت شرق
• اختلال تأخیر فاز خواب: افرادی (اغلب نوجوانان و جوانان) که تا دیروقت خوابشان نمی‌برد و صبح سخت بیدار می‌شوند
• بی‌خوابی در افراد بالای ۵۵ سال: شکل آهسته‌رهش ۲ میلی‌گرمی در اروپا برای این گروه و برای حداکثر ۱۳ هفته تأیید شده است.
• اختلال ریتم خواب در نابینایان
• مشکلات خواب کودکان مبتلا به اوتیسم و برخی اختلالات عصبی-رشدی: فقط با تجویز متخصص

کاربردهایی با شواهد محدودتر

• بی‌خوابی ناشی از کار شیفتی
• کاهش اضطراب پیش از جراحی
• پیشگیری از حملات میگرن
• اختلال رفتار در خواب REM
• بی‌خوابی ناشی از داروهای بتابلاکر (برخی داروهای فشار خون)

ملاتونین برای این موارد درمان اصلی نیست

ملاتونین داروی ضدافسردگی نیست. درمان ترک اعتیاد، جوان‌سازی پوست یا سرطان هم نیست. بهتر شدن خواب ممکن است به‌طور غیرمستقیم روی خلق و انرژی اثر بگذارد، اما جای درمان اصلی این مشکلات را نمی‌گیرد.

دوز و نحوه مصرف ملاتونین

در ملاتونین، دوز بیشتر لزوماً بهتر نیست. بسیاری از افراد با ۰٫۵ تا ۳ میلی‌گرم همان نتیجه‌ای را می‌گیرند که با دوزهای بالاتر. فقط عوارضی مثل خواب‌آلودگی صبح و سردرد کمترند.

این اعداد دوزهای رایج منابع هستند و جایگزین نظر پزشک نیستند. درمان را با کمترین دوز شروع کنید و دوز را سرخود بالا نبرید.

بهترین زمان مصرف قرص ملاتونین

• معمولاً ۱ تا ۲ ساعت پیش از خواب، هر شب در ساعت ثابت
• پس از مصرف، نور اتاق را کم کنید و از موبایل و تلویزیون دور شوید. نور اثر ملاتونین را خنثی می‌کند.
• بهتر است همزمان با یک وعده سنگین مصرف نشود.
• اگر نیمه‌شب بیدار شدید، ملاتونین معمولی نخورید، چون ممکن است صبح خواب‌آلود شوید.

نحوه مصرف اشکال مختلف

ملاتونین را چه مدت می‌توان مصرف کرد؟

ملاتونین برای مصرف کوتاه‌مدت مناسب‌تر است، مثلاً چند شب برای جت‌لگ یا چند هفته برای بی‌خوابی. داده‌های ایمنی برای مصرف بسیار طولانی کافی نیست. اگر پس از ۲ تا ۴ هفته خوابتان بهتر نشده، ادامه دادن یا بالا بردن دوز راه‌حل نیست. باید علت بی‌خوابی بررسی شود.

اگر قرص ملاتونین اثر نکرد چه کنیم؟

شایع‌ترین دلایل بی‌اثر بودن ملاتونین این‌ها هستند:

• مصرف در زمان نامناسب، مثلاً درست هنگام خواب یا خیلی زودتر
• نور موبایل، تلویزیون یا لپ‌تاپ پس از مصرف
• کافئین (قهوه، چای پررنگ، نوشابه انرژی‌زا) در عصر و شب
• چرت طولانی روزانه و ساعت خواب نامنظم
• اضطراب، نشخوار فکری یا افسردگی
• درد مزمن، رفلاکس، تکرر ادرار یا خروپف و وقفه تنفسی در خواب (آپنه)
• انتظار اثر خواب‌آور قوی از دارویی که بیشتر تنظیم‌کننده ساعت خواب است

در بی‌خوابی مزمن، رفتاردرمانی شناختی بی‌خوابی (CBT-I) درمان خط اول است و اثرش از قرص‌ها ماندگارتر است.

راه‌های طبیعی افزایش ملاتونین

• نور روز: صبح‌ها حداقل ۱۵ تا ۳۰ دقیقه در نور طبیعی قرار بگیرید.
• کم کردن نور شب: یک تا دو ساعت پیش از خواب، نور اتاق را کم کنید و از صفحه‌نمایش دور بمانید.
• اتاق تاریک: از پرده ضخیم یا چشم‌بند استفاده کنید.
• ساعت خواب و بیداری ثابت، حتی در روزهای تعطیل
• غذاهای حاوی تریپتوفان مثل مرغ، بوقلمون، شیر، موز و بادام‌زمینی، به‌عنوان بخشی از رژیم متعادل
• دوش آب گرم و فعالیت آرام پیش از خواب

عوارض جانبی قرص ملاتونین

ملاتونین در دوزهای پایین و مصرف کوتاه‌مدت معمولاً عوارض کمی دارد. عوارض شایع‌تر این‌ها هستند:

• خواب‌آلودگی صبح روز بعد، که در دوزهای بالا بیشتر است
• سردرد و سرگیجه
• تهوع و ناراحتی معده
• رویاهای واضح یا کابوس
• تحریک‌پذیری یا افت خلق کوتاه‌مدت
• در کودکان: شب‌ادراری، بی‌قراری یا سردرد

در صورت بروز واکنش حساسیتی، مثل کهیر، تورم لب و صورت یا تنگی نفس، یا گیجی شدید و افت هوشیاری، مصرف را قطع کنید و به پزشک مراجعه کنید.

آیا ملاتونین اعتیادآور است؟

ملاتونین برخلاف داروهای خواب‌آور مثل بنزودیازپین‌ها وابستگی جسمی ایجاد نمی‌کند و پس از قطع آن علائم ترک دیده نمی‌شود. بعضی افراد پس از قطع، چند شب کمی دیرتر خوابشان می‌برد که معمولاً گذراست.

آیا ملاتونین چاق می‌کند؟

چاقی از عوارض شناخته‌شده ملاتونین نیست.

موارد احتیاط و منع مصرف

پیش از مصرف، اگر یکی از این شرایط را دارید با پزشک مشورت کنید:

• بارداری، قصد بارداری یا شیردهی
• صرع یا سابقه تشنج
• مصرف داروهای رقیق‌کننده خون مثل وارفارین
• بیماری کبد
• بیماری‌های خودایمنی یا مصرف داروهای سرکوب‌کننده ایمنی (مثلاً پس از پیوند عضو)
• افسردگی
• دیابت
• سالمندی، به‌دلیل خطر خواب‌آلودگی و زمین خوردن

رانندگی: تا حدود ۵ ساعت پس از مصرف ملاتونین رانندگی نکنید و با دستگاه‌های خطرناک کار نکنید.

تداخلات دارویی ملاتونین

• فلووکسامین (داروی وسواس و افسردگی): سطح ملاتونین را چندین برابر بالا می‌برد. مصرف همزمان توصیه نمی‌شود.
• آرام‌بخش‌ها، خواب‌آورها، الکل و داروهای گیاهی خواب‌آور: خواب‌آلودگی را تشدید می‌کنند.
• داروهای ضدانعقاد و ضدپلاکت مثل وارفارین: احتمال تغییر اثر و افزایش خطر خونریزی
• قرص‌های ضدبارداری: سطح ملاتونین را بالا می‌برند.
• داروهای ضدتشنج: نیاز به احتیاط و نظر پزشک دارد.
• داروهای دیابت و فشار خون: ممکن است قند و فشار خون را تحت تأثیر قرار دهد.
• داروهای سرکوب‌کننده ایمنی: ملاتونین ممکن است با اثر آن‌ها تداخل کند.
• کافئین و سیگار: سیگار سطح ملاتونین را پایین می‌آورد و کافئین با خواب تداخل دارد.

ملاتونین در بارداری، شیردهی، کودکان و سالمندان

بارداری و شیردهی

اطلاعات کافی درباره ایمنی ملاتونین در بارداری وجود ندارد و مصرف آن معمولاً توصیه نمی‌شود. در شیردهی هم فقط با نظر پزشک مصرف شود. اگر نوزاد خواب‌آلودگی غیرعادی یا تغذیه ضعیف داشت، به پزشک اطلاع دهید.

پشتیبانی تخصصی داروباکس

کارشناسان ما آماده پاسخگویی به سوالات شما هستند

تماس فوری واتساپ ارسال نسخه آنلاین

ارتباط از طریق پیام‌رسان‌ها

واتساپ ایتا تلگرام

پاسخگویی 24 ساعته | 7 روز هفته

قطره و شربت ملاتونین برای کودکان

ملاتونین برای کودکان فقط با تجویز پزشک مصرف شود. در بسیاری از کودکان، بدخوابی با اصلاح عادت‌ها برطرف می‌شود: ساعت خواب ثابت، حذف موبایل و تلویزیون پیش از خواب و کوتاه کردن چرت روزانه. گاهی هم علت بدخوابی مشکلی مثل بزرگی لوزه، خروپف، رفلاکس یا اضطراب است که ملاتونین آن را حل نمی‌کند.

نوزادان: بیدار شدن‌های شبانه در ماه‌های اول طبیعی است. ملاتونین برای نوزاد فقط در شرایط پزشکی خاص تجویز می‌شود.

شربت و پاستیل‌های ملاتونین را دور از دسترس کودک نگه دارید. اگر کودک مقدار زیادی خورد و خواب‌آلودگی شدید، استفراغ یا بی‌حالی داشت، با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید.

سالمندان

شکل آهسته‌رهش ملاتونین برای بی‌خوابی بالای ۵۵ سال کاربرد دارد. اما سالمندان به خواب‌آلودگی صبحگاهی و زمین خوردن حساس‌ترند و اغلب داروهای متعددی مصرف می‌کنند. پس پیش از شروع، با پزشک یا داروساز مشورت کنید.

نام‌های تجاری ملاتونین در ایران

ملاتونین با برندهای مختلفی در داروخانه‌ها عرضه می‌شود، از جمله ملاتونین رازک، ملاتونین زهراوی، قرص زیرزبانی واناتونین، ملاتونین جالینوس، ملاتونین دانا و انواع مکمل‌های خارجی. برخی محصولات ترکیب ملاتونین با ویتامین B6، منیزیم یا گیاهانی مثل سنبل‌الطیب هستند. ترکیبات همراه می‌توانند عوارض و تداخلات خودشان را داشته باشند.

مقدار واقعی ملاتونین در مکمل‌های غذایی ممکن است با عدد روی برچسب فرق داشته باشد. محصولات معتبر و دارای مجوز سازمان غذا و دارو را انتخاب کنید.

مصرف بیش از حد ملاتونین

اگر دو قرص ملاتونین بخورید، معمولاً اتفاق خطرناکی نمی‌افتد. اما ممکن است خواب‌آلودگی طولانی، گیجی، سردرد، تهوع و اختلال تعادل ایجاد شود. این خطر در سالمندان و کودکان و در صورت مصرف همزمان با الکل یا داروهای آرام‌بخش بیشتر است. اگر هوشیاری کاهش پیدا کرد، فوراً به اورژانس مراجعه کنید.

شرایط نگهداری

• در دمای اتاق (کمتر از ۳۰ درجه سانتی‌گراد)، دور از نور و رطوبت نگهداری شود.
• دور از دسترس کودکان نگهداری شود.
• داروی تاریخ‌گذشته را مصرف نکنید.

سؤالات متداول درباره ملاتونین

قرص ملاتونین برای چیست؟

برای تنظیم ساعت خواب: کمک به زودتر خوابیدن، کاهش جت‌لگ و بی‌خوابی کوتاه‌مدت، به‌ویژه در سالمندان.

ملاتونین را چه ساعتی بخورم؟

معمولاً ۱ تا ۲ ساعت پیش از خواب، هر شب در ساعت ثابت. پس از مصرف، نور محیط را کم کنید.

ملاتونین ۳ بهتر است یا ۵؟

برای بیشتر بزرگسالان، دوز ۳ میلی‌گرم یا کمتر کافی است و عوارض کمتری دارد. دوزهای بالاتر لزوماً اثر بیشتری ندارند.

ملاتونین چند ساعت اثر می‌کند؟

شکل معمولی طی ۳۰ تا ۶۰ دقیقه اثر می‌کند و اثرش چند ساعت باقی می‌ماند. شکل آهسته‌رهش برای حفظ خواب در طول شب طراحی شده است.

آیا مصرف هر شب ملاتونین ضرر دارد؟

مصرف کوتاه‌مدت معمولاً ایمن است. برای مصرف طولانی‌مدت با پزشک مشورت کنید و علت بی‌خوابی را بررسی کنید.

آیا ملاتونین برای کودکان بی‌خطر است؟

فقط با تجویز پزشک و در دوز تعیین‌شده توسط او. ملاتونین را خودسرانه به کودک ندهید.

آیا ملاتونین با قهوه تداخل دارد؟

کافئین اثر خواب‌آور ملاتونین را کم می‌کند. چند ساعت پیش از خواب قهوه و چای پررنگ نخورید.

این مطلب فقط برای آگاهی عمومی است و جایگزین نظر پزشک یا داروساز نیست. پیش از شروع، قطع یا تغییر دوز هر دارو یا مکمل با پزشک مشورت کنید.