آمپول روگام چیست؟ موارد مصرف، زمان تزریق، عوارض و تداخلات

آمپول روگام ( RHOGAM Injection 300 mcg) با نام ژنریک ایمونوگلوبولین ضد فاکتور Rh(D)، دارویی برای پیشگیری از حساس‌شدن سیستم ایمنی افراد Rh منفی به گلبول‌های قرمز Rh مثبت است. این دارو بیشتر در دوران بارداری و پس از زایمان برای مادرانی استفاده می‌شود که گروه خونی Rh منفی دارند و احتمال دارد جنین آن‌ها Rh مثبت باشد.

اگر خون جنین Rh مثبت وارد گردش خون مادر Rh منفی شود، ممکن است سیستم ایمنی مادر علیه گلبول‌های قرمز جنین آنتی‌بادی تولید کند. این وضعیت که «حساس‌شدن یا ایمن‌سازی Rh» نام دارد، می‌تواند در بارداری فعلی یا بارداری‌های بعدی باعث تخریب گلبول‌های قرمز جنین و بروز کم‌خونی یا بیماری همولیتیک جنین و نوزاد شود.

روگام با کاهش احتمال تشکیل این آنتی‌بادی‌ها، از بروز این عارضه پیشگیری می‌کند. این دارو برای تقویت عمومی سیستم ایمنی یا درمان عفونت‌ها کاربرد ندارد.

اشکال دارویی روگام

  • محلول تزریقی حاوی ایمونوگلوبولین ضد Rh(D)
  • یکی از قدرت‌های شناخته‌شده فرآورده روگام، ۳۰۰ میکروگرم معادل ۱۵۰۰ واحد بین‌المللی است.

قدرت و حجم فرآورده‌های ضد D ممکن است در برندها و بازارهای مختلف متفاوت باشد؛ بنابراین باید مشخصات روی بسته‌بندی همان محصول بررسی شود.

موارد مصرف آمپول روگام

مهم‌ترین کاربرد روگام پیشگیری از حساس‌شدن افراد Rh منفی به آنتی‌ژن D است. موارد مصرف آن عبارت‌اند از:

۱. پیشگیری از ناسازگاری Rh در دوران بارداری

اگر مادر Rh منفی و جنین Rh مثبت باشد، احتمال دارد مقداری از خون جنین وارد گردش خون مادر شود. این اتفاق می‌تواند هنگام زایمان یا در برخی شرایط طی بارداری رخ دهد.

در صورت نبود آنتی‌بادی ضد D قبلی، پزشک ممکن است برای پیشگیری از حساس‌شدن مادر، روگام تجویز کند. اگر پدر یا جنین به‌طور قطعی Rh منفی باشد، معمولاً نیازی به این پیشگیری وجود ندارد.

۲. پیشگیری در هفته‌های پایانی بارداری

در بسیاری از پروتکل‌ها، برای مادران Rh منفی که هنوز علیه Rh(D) حساس نشده‌اند، یک نوبت روگام در حدود هفته ۲۸ بارداری تجویز می‌شود.

برنامه دقیق تزریق ممکن است با توجه به نوع فرآورده و دستورالعمل مرکز درمانی متفاوت باشد. در بعضی پروتکل‌ها به‌جای یک دوز، از دو نوبت در هفته‌های مشخص بارداری استفاده می‌شود.

۳. پس از زایمان

اگر مادر Rh منفی باشد و نوزاد Rh مثبت متولد شود، معمولاً باید روگام در اسرع وقت و ترجیحاً حداکثر تا ۷۲ ساعت پس از زایمان به مادر تزریق شود.

در این شرایط، تزریق روگام به مادر انجام می‌شود، نه به نوزاد. در صورت ورود حجم زیادی از خون جنین به گردش خون مادر، ممکن است دوز بیشتری لازم باشد که با آزمایش‌های مربوط به خونریزی جنینی ـ مادری تعیین می‌شود.

۴. پس از خونریزی یا برخی اتفاقات دوران بارداری

در شرایطی که احتمال ورود خون جنین به گردش خون مادر وجود دارد، ممکن است تزریق روگام لازم باشد؛ از جمله:

  • خونریزی واژینال در مراحل خاص بارداری
  • ضربه به شکم مادر
  • جداشدگی جفت یا برخی عوارض جفتی
  • آمنیوسنتز یا نمونه‌برداری از پرزهای جفتی
  • برخی اقدامات تهاجمی مامایی
  • چرخاندن جنین از خارج شکم در شرایط خاص

در این موارد، زمان و مقدار تزریق بر اساس سن بارداری، نوع اتفاق و احتمال خونریزی جنینی ـ مادری تعیین می‌شود.

۵. پس از سقط یا بارداری خارج از رحم

در برخی موارد سقط خودبه‌خودی، ختم بارداری یا بارداری خارج از رحم، ممکن است برای مادر Rh منفی روگام تجویز شود.

نکته مهم این است که توصیه‌های مربوط به بارداری کمتر از ۱۲ هفته در سال‌های اخیر تغییر کرده‌اند. برای مثال، راهنمای ACOG در سال ۲۰۲۴ تزریق روتین روگام را پس از سقط یا ختم بارداری کمتر از ۱۲ هفته ضروری نمی‌داند، هرچند تصمیم‌گیری فردی با توجه به شرایط بیمار و ترجیح او قابل بررسی است. در مقابل، برخی انجمن‌های تخصصی رویکرد متفاوتی دارند. از هفته ۱۲ به بعد، پیشگیری در افراد واجد شرایط همچنان اهمیت دارد.

بنابراین، تزریق پس از سقط یا بارداری خارج از رحم نباید صرفاً بر اساس یک دستور ثابت و بدون توجه به سن بارداری و شرایط بالینی انجام شود.

۶. پس از دریافت خون Rh مثبت

در مواردی که فرد Rh منفی به اشتباه خون یا فرآورده خونی Rh مثبت دریافت کرده باشد، ممکن است برای پیشگیری از حساس‌شدن به روگام نیاز داشته باشد. مقدار دارو در این شرایط به میزان مواجهه با گلبول‌های قرمز Rh مثبت بستگی دارد و باید توسط متخصص تعیین شود.

آثار فارماکولوژیک و مکانیسم اثر روگام

روگام یک فرآورده ایمونوگلوبولینی حاوی آنتی‌بادی اختصاصی ضد آنتی‌ژن D است. این آنتی‌بادی‌ها به گلبول‌های قرمز Rh مثبت جنین که وارد گردش خون مادر شده‌اند متصل می‌شوند و به حذف آن‌ها کمک می‌کنند.

با این کار، احتمال شناسایی و تحریک سیستم ایمنی مادر برای تولید آنتی‌بادی ضد D کاهش می‌یابد. در نتیجه، خطر حساس‌شدن مادر و ایجاد مشکلات ناشی از ناسازگاری Rh در بارداری‌های بعدی کمتر می‌شود.

روگام آنتی‌بادی‌های ضد D را به‌صورت آماده وارد بدن می‌کند؛ بنابراین برخلاف واکسن‌ها، هدف آن تحریک سیستم ایمنی برای ساخت آنتی‌بادی نیست، بلکه پیشگیری از ایجاد پاسخ ایمنی فعال علیه گلبول‌های قرمز Rh مثبت است.

فاکتور Rh چیست؟

فاکتور Rh به مجموعه‌ای از آنتی‌ژن‌های موجود روی سطح گلبول‌های قرمز خون گفته می‌شود. مهم‌ترین آنتی‌ژن این سیستم، آنتی‌ژن D است.

  • اگر آنتی‌ژن D روی گلبول قرمز وجود داشته باشد، گروه خونی فرد از نظر Rh مثبت محسوب می‌شود.
  • اگر این آنتی‌ژن وجود نداشته باشد، فرد Rh منفی است.

ناسازگاری Rh زمانی اهمیت پیدا می‌کند که مادر Rh منفی و جنین Rh مثبت باشد و خون جنین وارد گردش خون مادر شود. در این شرایط، بدن مادر ممکن است علیه آنتی‌ژن D آنتی‌بادی بسازد.

مقدار مصرف آمپول روگام

مقدار و زمان تزریق روگام به علت مصرف، سن بارداری، نوع فرآورده و میزان احتمالی ورود خون جنین به گردش خون مادر بستگی دارد.

در فرآورده شناخته‌شده RhoGAM با قدرت ۳۰۰ میکروگرم، برنامه‌های رایج شامل موارد زیر است:

  • حدود هفته ۲۸ بارداری: یک دوز ۳۰۰ میکروگرمی در بسیاری از پروتکل‌ها برای پیشگیری معمول دوران بارداری.
  • پس از زایمان: در صورت Rh مثبت بودن نوزاد، یک دوز ۳۰۰ میکروگرمی، ترجیحاً حداکثر تا ۷۲ ساعت پس از زایمان.
  • پس از برخی اتفاقات حساس‌کننده: مقدار دارو بر اساس سن بارداری و میزان خونریزی جنینی ـ مادری تعیین می‌شود.
  • پس از دریافت خون Rh مثبت: مقدار دارو بر اساس حجم گلبول‌های قرمز Rh مثبت دریافت‌شده محاسبه می‌شود.

در مواجهه با حجم زیاد خون جنین، ممکن است یک دوز کافی نباشد و تزریق چند دوز ضرورت پیدا کند.

قدرت ۳۰۰ میکروگرم معادل ۱۵۰۰ واحد بین‌المللی است؛ اما همه فرآورده‌های ضد D الزاماً همین قدرت را ندارند. دوز این دارو باید مطابق بروشور محصول و دستور پزشک تعیین شود.

نحوه تزریق آمپول روگام

روگام در فرآورده‌های عضلانی مانند RhoGAM Ultra-Filtered PLUS به‌صورت تزریق عضلانی عمیق انجام می‌شود. محل تزریق معمولاً عضلات بزرگ مانند عضله دلتوئید یا ناحیه مناسب عضله سرینی است.

نکات مهم هنگام تزریق عبارت‌اند از:

  • تزریق باید توسط کادر درمان و طبق دستور پزشک انجام شود.
  • پیش از تزریق، ظاهر محلول و سلامت بسته‌بندی بررسی می‌شود.
  • در صورت مشاهده تغییر رنگ غیرطبیعی یا ذرات قابل مشاهده، نباید از فرآورده استفاده شود.
  • پس از تزریق، بیمار باید برای مدت مناسبی از نظر بروز واکنش حساسیتی تحت نظر باشد.
  • در افراد دارای اختلال انعقادی یا کاهش شدید پلاکت، خطر خونریزی ناشی از تزریق عضلانی باید بررسی شود.

اگر تزریق در زمان توصیه‌شده انجام نشد، نباید خودسرانه از آن صرف‌نظر کرد. در بسیاری از شرایط، تزریق با تأخیر نیز ممکن است همچنان مفید باشد؛ بنابراین باید در اسرع وقت با پزشک یا مرکز درمانی تماس گرفت.

موارد احتیاط در مصرف آمپول روگام

پیش از تزریق روگام، پزشک باید از سوابق پزشکی و حساسیت‌های بیمار مطلع باشد.

۱. حساسیت به ایمونوگلوبولین

افرادی که سابقه آنافیلاکسی یا واکنش حساسیتی شدید به ایمونوگلوبولین انسانی یا ترکیبات فرآورده دارند، نباید بدون بررسی تخصصی از این دارو استفاده کنند.

پشتیبانی تخصصی داروباکس

کارشناسان ما آماده پاسخگویی به سوالات شما هستند

ارتباط از طریق پیام‌رسان‌ها
پاسخگویی 24 ساعته | 7 روز هفته

۲. سابقه کمبود IgA

برخی فرآورده‌های ایمونوگلوبولینی ممکن است مقدار اندکی IgA داشته باشند. در افراد مبتلا به کمبود IgA همراه با آنتی‌بادی ضد IgA، احتمال واکنش حساسیتی شدید وجود دارد؛ بنابراین باید این سابقه به پزشک اطلاع داده شود.

۳. دریافت فرآورده‌های خونی

روگام از پلاسمای انسانی تهیه می‌شود. فرآیندهای تولید و پالایش برای کاهش خطر انتقال عوامل عفونی انجام می‌شوند، اما مانند سایر فرآورده‌های مشتق از پلاسما، خطر انتقال عفونت را نمی‌توان به‌طور مطلق صفر دانست.

۴. اختلالات انعقادی و کاهش پلاکت

در افرادی که تعداد پلاکت آن‌ها پایین است یا اختلال انعقادی دارند، تزریق عضلانی می‌تواند خطر کبودی یا خونریزی ایجاد کند. پزشک باید درباره مناسب‌ترین روش تزریق تصمیم بگیرد.

۵. سابقه حساس‌شدن به Rh

اگر مادر قبلاً علیه آنتی‌ژن D آنتی‌بادی ساخته باشد، روگام معمولاً نمی‌تواند این حساس‌شدن را برطرف کند. در این شرایط، بیمار به بررسی و مراقبت تخصصی بارداری نیاز دارد.

۶. احتمال واکنش همولیتیک

روگام با اتصال به گلبول‌های قرمز Rh مثبت، به حذف آن‌ها کمک می‌کند. در دوزهای بالا یا شرایط خاص، به‌ویژه هنگام درمان ناسازگاری خونی، احتمال همولیز و عوارض مرتبط باید در نظر گرفته شود.

۷. تداخل با آزمایش‌های خونی

پس از تزریق روگام، ممکن است آزمایش‌های آنتی‌بادی خون به‌طور موقت نتیجه مثبت نشان دهند؛ زیرا آنتی‌بادی ضد D تزریق‌شده در گردش خون وجود دارد. بنابراین باید سابقه تزریق و زمان آن به پزشک و آزمایشگاه اطلاع داده شود.

موارد منع مصرف آمپول روگام

مهم‌ترین موارد منع مصرف فرآورده RhoGAM عبارت‌اند از:

  • افراد Rh مثبت
  • افرادی که سابقه آنافیلاکسی یا واکنش سیستمیک شدید به فرآورده‌های ایمونوگلوبولین انسانی دارند.

نکته مهم: وجود آنتی‌بادی ضد D از نوع ساخته‌شده توسط سیستم ایمنی مادر، معمولاً به این معناست که پیشگیری با روگام دیگر سودی ندارد؛ این وضعیت باید از آنتی‌بادی غیرفعال ناشی از تزریق قبلی روگام تفکیک شود.

همچنین عفونت فعال شدید، دیابت، بیماری کلیوی یا بیماری ریوی به‌تنهایی از موارد منع مصرف عمومی و قطعی روگام محسوب نمی‌شوند؛ تصمیم‌گیری درباره مصرف باید بر اساس وضعیت بیمار و بروشور فرآورده انجام شود.

عوارض آمپول روگام

روگام معمولاً به‌خوبی تحمل می‌شود، اما مانند سایر داروها ممکن است عوارضی ایجاد کند.

عوارض شایع‌تر

  • درد، قرمزی یا تورم در محل تزریق
  • احساس گرما یا سفتی در محل تزریق
  • سردرد
  • درد عضلانی یا بدن‌درد
  • خستگی یا احساس ضعف
  • تب خفیف
  • بثورات پوستی

عوارض جدی و نیازمند پیگیری فوری

در موارد نادر ممکن است واکنش حساسیتی شدید یا عوارض همولیتیک رخ دهد. در صورت مشاهده علائم زیر باید فوراً به مرکز درمانی مراجعه کرد:

  • تنگی نفس یا خس‌خس سینه
  • تورم صورت، لب‌ها، زبان یا گلو
  • کهیر گسترده همراه با سرگیجه یا ضعف شدید
  • ادرار تیره، زردی پوست یا چشم‌ها
  • رنگ‌پریدگی شدید، تپش قلب یا ضعف غیرعادی
  • درد قفسه سینه یا تنگی نفس ناگهانی

لخته‌شدن خون از عوارض شناخته‌شده برخی فرآورده‌های ایمونوگلوبولینی، به‌ویژه در شرایط و دوزهای خاص، است؛ بااین‌حال نباید آن را عارضه شایع تزریق معمول روگام در بارداری معرفی کرد.

تداخل دارویی روگام

مهم‌ترین تداخل شناخته‌شده روگام با برخی واکسن‌های زنده است. آنتی‌بادی‌های موجود در این فرآورده ممکن است اثربخشی واکسن‌های حاوی ویروس زنده را کاهش دهند.

واکسن‌های زنده‌ای که ممکن است تحت تأثیر قرار بگیرند

  • واکسن سرخک
  • واکسن اوریون
  • واکسن سرخجه
  • واکسن آبله‌مرغان

در بسیاری از شرایط، لازم است تزریق این واکسن‌ها تا حدود ۱۲ هفته پس از دریافت ایمونوگلوبولین به تعویق بیفتد. اگر واکسن زنده در فاصله کوتاهی پیش از روگام تزریق شده باشد نیز ممکن است پاسخ ایمنی به واکسن کاهش یابد.

نکته مهم درباره واکسن سرخجه پس از زایمان: در مادرانی که نسبت به سرخجه ایمنی ندارند، واکسیناسیون پس از زایمان با واکسن سرخجه یا MMR نباید صرفاً به دلیل دریافت روگام به تأخیر بیفتد. زمان بررسی ایمنی و در صورت نیاز تکرار واکسن باید طبق دستورالعمل پزشکی تعیین شود.

تداخل مهم و ثابت‌شده‌ای با بیشتر داروهای معمول وجود ندارد، اما بیمار باید پزشک را از تمام داروها، واکسن‌ها و فرآورده‌های مصرفی خود مطلع کند.

مصرف آمپول روگام در دوران بارداری و شیردهی

بارداری

روگام به‌طور اختصاصی برای پیشگیری از حساس‌شدن مادران Rh منفی در دوران بارداری و پس از زایمان استفاده می‌شود. تزریق آن در زمان مناسب می‌تواند خطر بیماری همولیتیک جنین و نوزاد را کاهش دهد.

پیش از تصمیم‌گیری درباره تزریق، معمولاً گروه خونی Rh مادر و نتیجه غربالگری آنتی‌بادی بررسی می‌شود. اگر آنتی‌بادی ضد D از قبل در بدن مادر ساخته شده باشد، روگام معمولاً کاربرد پیشگیرانه ندارد و مراقبت تخصصی لازم است.

شیردهی

روگام در دوران شیردهی معمولاً قابل استفاده است و تزریق آن به‌خودی‌خود دلیل قطع شیردهی محسوب نمی‌شود. بااین‌حال، وضعیت مادر و سایر شرایط پزشکی باید در نظر گرفته شود.

شرایط نگهداری آمپول روگام

شرایط نگهداری ممکن است با توجه به برند و نوع فرآورده متفاوت باشد. برای نمونه، فرآورده RhoGAM Ultra-Filtered PLUS باید مطابق بروشور در یخچال و در دمای ۲ تا ۸ درجه سانتی‌گراد نگهداری شود.

  • از یخ‌زدگی دارو جلوگیری کنید.
  • دارو را دور از نور و در بسته‌بندی اصلی نگه دارید.
  • از قرار دادن دارو در معرض گرمای زیاد خودداری کنید.
  • دارو را دور از دسترس کودکان قرار دهید.
  • از مصرف فرآورده تاریخ‌گذشته یا دارای ظاهر غیرطبیعی خودداری کنید.

همیشه دستور نگهداری درج‌شده روی بسته‌بندی همان محصول را در اولویت قرار دهید؛ نگهداری در دمای اتاق برای همه فرآورده‌های ضد D مناسب نیست.

سوالات متداول درباره آمپول روگام

۱. آمپول روگام برای چه افرادی تجویز می‌شود؟

این دارو عمدتاً برای افراد Rh منفی که هنوز علیه آنتی‌ژن D حساس نشده‌اند و در معرض خون Rh مثبت قرار گرفته‌اند یا احتمال این مواجهه وجود دارد، تجویز می‌شود.

۲. آیا تزریق روگام در هفته ۲۸ بارداری ضروری است؟

در بسیاری از دستورالعمل‌ها، تزریق پیشگیرانه در حدود هفته ۲۸ برای مادران Rh منفی واجد شرایط توصیه می‌شود. بااین‌حال، نتیجه آزمایش آنتی‌بادی، Rh جنین و پروتکل مورد استفاده در مرکز درمانی در تصمیم‌گیری نقش دارند.

۳. اگر روگام پس از زایمان تزریق نشود چه اتفاقی می‌افتد؟

اگر مادر Rh منفی و نوزاد Rh مثبت باشد، تزریق‌نشدن روگام می‌تواند احتمال حساس‌شدن مادر به Rh را افزایش دهد. این حساس‌شدن ممکن است در بارداری‌های بعدی برای جنین Rh مثبت خطرناک باشد. اگر تزریق در ۷۲ ساعت نخست انجام نشده است، باید هرچه زودتر با پزشک تماس گرفت.

۴. آیا مادر Rh منفی در هر بارداری به روگام نیاز دارد؟

اگر مادر هنوز حساس نشده باشد و جنین Rh مثبت یا وضعیت Rh او نامشخص باشد، ممکن است در هر بارداری به پیشگیری نیاز داشته باشد. سابقه تزریق روگام در بارداری قبلی، به‌تنهایی به معنای بی‌نیازی از آن در بارداری بعدی نیست.

۵. آیا روگام به جنین آسیب می‌زند؟

روگام در شرایطی که برای پیشگیری از حساس‌شدن مادر تجویز می‌شود، به‌طور گسترده در دوران بارداری استفاده شده است. مزایای پیشگیری از ناسازگاری Rh در افراد واجد شرایط، معمولاً از خطرات احتمالی آن بیشتر است.

۶. آیا روگام ناسازگاری گروه خونی ABO را درمان می‌کند؟

خیر. روگام برای پیشگیری از حساس‌شدن نسبت به آنتی‌ژن Rh(D) طراحی شده است و برای پیشگیری یا درمان ناسازگاری گروه خونی ABO کاربرد ندارد.

۷. آیا روگام باعث مثبت‌شدن آزمایش آنتی‌بادی می‌شود؟

بله، ممکن است پس از تزریق، آنتی‌بادی ضد D غیرفعال در آزمایش خون شناسایی شود. پزشک باید با توجه به زمان تزریق و سوابق آزمایشگاهی مشخص کند که نتیجه مثبت ناشی از تزریق قبلی است یا حساس‌شدن واقعی مادر.

کلام آخر؛ اهمیت تزریق به‌موقع روگام

آمپول روگام یکی از داروهای مهم برای پیشگیری از حساس‌شدن مادران Rh منفی به گلبول‌های قرمز Rh مثبت است. تزریق به‌موقع این دارو در شرایط مناسب می‌تواند خطر بروز بیماری همولیتیک جنین و نوزاد را در بارداری‌های بعدی کاهش دهد.

بااین‌حال، همه مادران Rh منفی الزاماً به روگام نیاز ندارند. نتیجه غربالگری آنتی‌بادی، وضعیت Rh جنین، سن بارداری و اتفاقات احتمالی مانند خونریزی یا اقدامات تهاجمی در تعیین ضرورت و زمان تزریق اهمیت دارند. به همین دلیل، انتخاب دوز و زمان تزریق باید توسط پزشک یا متخصص زنان انجام شود.